Bu madde, oldukça gerçekçi bir devlet aklı taşır. Bir yandan kıyıların ayrıcalık rejimine dönüşmesini engellerken, diğer yandan dağıtılan toprakların üretim amacı dışında bölünmesini, devredilmesini veya verimsizleşmesini önler. Tarımsal üretim planlamasını da keyfî desteklere değil; bilimsel veri, gıda güvenliği, liyakat, adil piyasa koşulları ve denetlenebilir gerekçeye bağlar. Böylece kıyılar, toprak, tarım ve hayvancılığın korunması, yalnız çevre duyarlılığı değil; sosyal adalet, üretim güvenliği ve millî kapasite meselesi hâline gelir.
Madde 36 – Kıyılar, Toprak, Tarım ve Hayvancılığın Korunması
Kıyılar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır; kullanımları eşit ve serbest yararlanma hakkını zedelemeyecek ve ayrıcalık rejimi doğurmayacak şekilde kanunla düzenlenir.Dağıtılan topraklar bölünemez, miras hükümleri dışında devredilemez ve ancak hak sahipleri ile mirasçılarınca işletilebilir. Toprak dağıtımı, işletilmesi, geri alınması ve toprak genişliği; arazi niteliği, üretim kapasitesi, çiftçilik faaliyeti, bölgesel ihtiyaç ve sürdürülebilir işletme ölçütlerine dayanan objektif ve yargısal denetime elverişli esaslara bağlanır.
Tarımsal üretim planlaması ve destekler; liyakat, bilimsel veri, sürdürülebilirlik, gıda güvenliği, adil piyasa koşulları ve denetlenebilir gerekçeye dayanır; keyfî ayrıcalık, bölgesel adaletsizlik veya üretim amacını zayıflatan uygulama doğuramaz.
Kıyılar, toplumun ortak nefes alanıdır
Kıyılar, toprak, tarım ve hayvancılığın korunması içinde kıyıların özel bir yeri vardır. Çünkü kıyılar, doğal güzelliğin, kamusal yararlanmanın, turizmin, balıkçılığın, ekolojik dengenin ve şehir hayatının kesiştiği alanlardır. Madde 36, kıyıların Devletin hüküm ve tasarrufu altında olduğunu belirterek bu alanların rastgele özel çıkar düzenine bırakılmaması gerektiğini ortaya koyar.
Buradaki asıl mesele şudur: Kıyılar belli kişi, şirket veya zümrelerin ayrıcalıklı kullanımına dönüşmemelidir. Kanunla düzenleme yapılabilir; fakat bu düzenleme eşit ve serbest yararlanma hakkını zedelememelidir. Bir kıyı düşünün: Denize bakıyor, rüzgârı herkes için esiyor; fakat fiilen yalnız bazı kapalı grupların erişimine açık. İşte Madde 36 bu adaletsizliği önlemek ister. Kıyı ve deniz alanlarının korunması, bugün çevresel sürdürülebilirlik kadar kamusal yararlanma açısından da önemli bir başlıktır.
Toprak dağıtımı üretimle bağlantısını kaybederse adalet zayıflar
Madde 36, dağıtılan toprakların bölünemeyeceğini, miras hükümleri dışında devredilemeyeceğini ve ancak hak sahipleri ile mirasçılarınca işletilebileceğini belirtir. Bu hüküm, kıyılar, toprak, tarım ve hayvancılığın korunması bakımından çok önemli bir üretim mantığına dayanır. Çünkü toprak dağıtımı, sadece mülkiyet aktarımı değil; üretimi güçlendirme ve çiftçiliği yaşatma amacı taşımalıdır.
Dağıtılan toprağın kısa sürede parçalanması, amacı dışında el değiştirmesi veya tarımsal üretimden kopması, hem kamu yararını hem de kırsal üretim düzenini zedeler. Bu yüzden toprak dağıtımı; arazi niteliği, üretim kapasitesi, çiftçilik faaliyeti, bölgesel ihtiyaç ve sürdürülebilir işletme ölçütleri üzerinden değerlendirilmelidir. FAO’nun sürdürülebilir tarım yaklaşımı da bugünün ihtiyaçlarını karşılarken gelecek nesillerin üretim imkânlarını tüketmeyen bir tarımsal düzeni öne çıkarır.
- Arazi niteliği, toprağın hangi üretime uygun olduğunu gösterir.
- Üretim kapasitesi, destek ve planlamada gerçekçi ölçü sağlar.
- Çiftçilik faaliyeti, toprağın üretimle bağını korur.
- Sürdürülebilir işletme, toprağın geleceğini güvence altına alır.
Yargısal denetime açık kurallar, toprağı keyfîlikten korur
Kıyılar, toprak, tarım ve hayvancılığın korunması yalnız idari planlama meselesi değildir; aynı zamanda hukuk güvenliği meselesidir. Madde 36, toprak dağıtımı, işletilmesi, geri alınması ve toprak genişliği konularında objektif ve yargısal denetime elverişli esaslar öngörür. Bu ifade, toprağın keyfî kararlarla dağıtılmasını veya geri alınmasını engelleyen güçlü bir anayasal güvencedir.
Toprak politikası, kapalı ilişkilerle veya geçici tercihlerle yürütülürse hem çiftçi zarar görür hem de üretim planlaması bozulur. Kimin hangi şartla toprak alacağı, hangi yükümlülükle işleteceği, hangi durumda geri alınabileceği ve hangi genişlikte sürdürülebilir işletme kurulacağı önceden belirli olmalıdır. Yargısal denetime elverişli ölçütler, kamu gücünü şeffaflaştırır. Böylece çiftçi de devlet de hangi ilkeye göre hareket edildiğini bilir.
Tarımsal üretim planlaması duyguyla değil, veriyle yapılmalıdır
Madde 36’nın üçüncü bölümü, tarımsal üretim planlaması ve destekleri bilimsel veri, sürdürülebilirlik, gıda güvenliği, adil piyasa koşulları ve denetlenebilir gerekçeye bağlar. Bu yaklaşım, kıyılar, toprak, tarım ve hayvancılığın korunması bakımından maddenin en çağdaş yönlerinden biridir. Çünkü tarım, tesadüfe veya kısa vadeli popüler kararlara bırakılmayacak kadar stratejik bir alandır.
Hangi ürünün nerede destekleneceği, hangi bölgede hangi hayvancılık modelinin güçlendirileceği, su kaynaklarının ne kadar kaldırabileceği, toprağın verimliliği, iklim riski ve piyasa ihtiyacı birlikte değerlendirilmelidir. OECD’nin tarımsal üretkenlik ve yenilik çalışmaları da verimlilik, sürdürülebilirlik ve dayanıklı gıda sistemleri arasında güçlü bir bağ kurar. Gerçek tarım politikası, iyi niyetli sloganlarla değil, doğru veri ve hesap verebilir destek düzeniyle kurulur.
Gıda güvenliği, millî güvenliğin sessiz cephesidir
Kıyılar, toprak, tarım ve hayvancılığın korunması, en sonunda gıda güvenliğiyle doğrudan birleşir. Gıda güvenliği, market raflarının dolu görünmesinden ibaret değildir. Üretim zincirinin işlemesi, çiftçinin üretimde kalması, hayvancılığın sürdürülebilir olması, toprak ve su kaynaklarının korunması, adil piyasa koşullarının sağlanması ve kriz dönemlerinde ülkenin kendi temel ihtiyaçlarını karşılayabilmesi anlamına gelir.
FAO, sürdürülebilir gıda ve tarımın gıda güvenliğinin erişilebilirlik, bulunabilirlik, kullanım ve istikrar boyutlarına katkı sağladığını belirtir. Bu bakımdan gıda güvenliği, yalnız tarım bakanlıklarının teknik başlığı değildir; anayasal düzeyde düşünülmesi gereken stratejik bir meseledir. Gıda güvenliği ve adil piyasa koşulları birlikte sağlanmadığında hem üretici hem tüketici zarar görür.
Destekler ayrıcalığa değil, üretim amacına hizmet etmelidir
Madde 36, tarımsal üretim planlaması ve desteklerin keyfî ayrıcalık, bölgesel adaletsizlik veya üretim amacını zayıflatan uygulama doğuramayacağını açıkça belirtir. Bu cümle, kıyılar, toprak, tarım ve hayvancılığın korunması açısından son derece değerlidir. Çünkü tarım destekleri doğru kullanıldığında üreticiyi güçlendirir; yanlış kullanıldığında kaynak israfı, adaletsizlik ve bağımlılık üretir.
Destek sistemi şeffaf, gerekçeli ve denetlenebilir olmalıdır. Aynı ürünü üreten iki bölge arasında anlamsız farklılıklar yaratılmamalı; gerçekten üretim yapan çiftçi yerine ilişki ağı güçlü kişi veya yapılar desteklenmemelidir. Denetlenebilir destek politikası, hem kamu kaynağını korur hem de üreticinin devlete güvenini artırır. Buradaki ölçü çok nettir: Destek, üretimi güçlendirmeli; ayrıcalık düzeni kurmamalıdır.
Son Değerlendirme
Kıyılar, toprak, tarım ve hayvancılığın korunması, Milli Liyakat Anayasası içinde ortak yararlanma, üretim güvenliği, tarımsal sürdürülebilirlik ve gıda güvenliği ekseninde düzenlenen güçlü bir anayasal çerçevedir. Madde 36, kıyıların Devletin hüküm ve tasarrufu altında olduğunu belirtir; ancak bu kullanımın eşit ve serbest yararlanma hakkını zedelemeyecek ve ayrıcalık rejimi doğurmayacak şekilde kanunla düzenlenmesini öngörür.
Bu maddenin asıl değeri, toprağı yalnız mülkiyet konusu değil, üretim ve kamu yararı alanı olarak ele almasıdır. Dağıtılan toprakların bölünememesi, miras hükümleri dışında devredilememesi ve hak sahipleriyle mirasçılarınca işletilmesi; toprağın üretim amacıyla bağını korur. Tarımsal üretim planlaması ve desteklerin liyakat, bilimsel veri, sürdürülebilirlik, gıda güvenliği, adil piyasa koşulları ve denetlenebilir gerekçeye dayanması ise çağdaş ve hesap verebilir bir tarım politikası hedefler. Böylece kıyılar, toprak, tarım ve hayvancılığın korunması, doğayı, üreticiyi, tüketiciyi ve gelecek nesilleri birlikte düşünen dengeli bir anayasal ilkeye dönüşür.
