Bu madde, devletin gerektiğinde kamulaştırma yapabileceğini kabul eder; fakat bunu somut ve ölçülebilir kamu yararı, gerçek karşılık, peşin ödeme, kanuni usul ve yargı yolu şartlarına bağlar. Aynı zamanda özelleştirme ve kamu hizmeti devrini de şeffaflık, rekabet, mali disiplin, gerçek faydalanıcı açıklığı ve kamu denetimi gibi güvencelerle sınırlar. En dikkat çekici bölüm ise stratejik sektörler, kritik altyapılar ve kamu verisiyle ilgilidir. Kamulaştırma, devletleştirme, özelleştirme ve kamu hizmeti devri, burada yalnız ekonomik tercih değil; devlet aklının, millî egemenliğin ve kamu yararının ölçülü yönetimi olarak ele alınır.
Madde 37 – Kamulaştırma, Devletleştirme, Özelleştirme ve Kamu Hizmeti Devri
Devlet ve kamu tüzel kişileri, somut ve ölçülebilir kamu yararı bulunması hâlinde, özel mülkiyetteki taşınmazları gerçek karşılığı peşin ödenerek kamulaştırabilir veya idari irtifak kurabilir. Kamulaştırma kanuni usule ve yargı yoluna tabidir.Kamuya ait işletme, varlık ve hizmetlerin özelleştirilmesi veya özel hukuk sözleşmeleriyle gördürülmesi; kamu yararı, rekabet, şeffaflık, mali disiplin, gerçek faydalanıcı açıklığı ve 54, 103 ve 108. madde güvencelerine tabidir.
Stratejik sektörler, kritik altyapılar ve kamu verisi; millî güvenliği, ekonomik bağımsızlığı, veri egemenliğini, tedarik güvenliğini ve kamu denetimini zayıflatacak şekilde devredilemez. Savunma, uzay, siber güvenlik, haberleşme, su, enerji, sağlık ve gıda varlıkları bu güvence kapsamındadır.
Kamulaştırma, kamu yararı olmadan meşru olamaz
Kamulaştırma, devletleştirme, özelleştirme ve kamu hizmeti devri alanında ilk ilke, kamulaştırmanın keyfî bir mülkiyet müdahalesi olmamasıdır. Madde 37, devlet ve kamu tüzel kişilerinin özel mülkiyetteki taşınmazları ancak somut ve ölçülebilir kamu yararı bulunması hâlinde kamulaştırabileceğini belirtir. Bu ifade son derece önemlidir; çünkü kamu yararı soyut bir etiket olarak kullanıldığında mülkiyet güvenliği zayıflar.
Gerçek kamu yararı, ölçülebilir ve denetlenebilir olmalıdır. Yol, okul, hastane, altyapı, afet güvenliği veya stratejik kamu hizmeti gibi ihtiyaçlar kamulaştırmayı gerektirebilir. Fakat bu ihtiyaç açıkça gösterilmeli, işlem kanuni usule dayanmalı ve yargı yolu açık olmalıdır. Mülkiyetin korunması alanındaki insan hakları yaklaşımı da mülkiyet müdahalelerinde kamu yararı ile bireysel hak arasında adil denge kurulmasını esas alır.
Gerçek karşılık ve peşin ödeme, kamulaştırmanın adalet terazisidir
Madde 37’nin kamulaştırma bakımından en insani tarafı, gerçek karşılığın peşin ödenmesini şart koşmasıdır. Kamulaştırma, devletleştirme, özelleştirme ve kamu hizmeti devri gibi ağır kamu işlemlerinde vatandaşın mal varlığı üzerinde doğan kayıp, belirsiz vadeye veya eksik bedel takdirine bırakılamaz.
Kamulaştırma, kişiye “kamu yararı var, katlanmalısın” demekle tamamlanmaz. Eğer kişi taşınmazını kaybediyorsa, karşılığını zamanında ve tam almalıdır. Gerçek karşılığın peşin ödenmesi, hem mülkiyet hakkını hem de devlete duyulan güveni korur. Bu güvence yoksa kamulaştırma, kamu hizmeti aracı olmaktan çıkıp bireyin sırtına yüklenen haksız bir fedakârlığa dönüşebilir. Bu nedenle Madde 37, kamu gücünü yalnız amaca değil, adaletli ödeme şartına da bağlar.
Özelleştirme kamu yararından koparsa ayrıcalık rejimine dönüşür
Kamulaştırma, devletleştirme, özelleştirme ve kamu hizmeti devri, yalnız devletin mal edinmesiyle ilgili değildir; kamuya ait işletme, varlık ve hizmetlerin özel sektöre devriyle de ilgilidir. Madde 37, özelleştirme veya özel hukuk sözleşmeleriyle hizmet gördürme süreçlerini kamu yararı, rekabet, şeffaflık, mali disiplin ve gerçek faydalanıcı açıklığı şartlarına bağlar.
Bu çok kritik bir bakıştır. Çünkü özelleştirme doğru tasarlanırsa verimlilik, yatırım ve hizmet kalitesi üretebilir; yanlış tasarlanırsa kamu tekelinin yerine özel ayrıcalık düzeni kurabilir. Kamu alımları ve kamu sözleşmeleri alanında şeffaflık, rekabet ve hesap verebilirlik ilkeleri bu yüzden önemlidir. Devlet, kamu varlığını devrederken yalnız kısa vadeli gelir hesabı yapmamalı; toplumun uzun vadeli faydasını, hizmetin sürekliliğini ve piyasa dengesini de gözetmelidir.
- Kamu yararı, işlemin meşru amacını belirler.
- Rekabet, kapalı ayrıcalık düzenini önler.
- Şeffaflık ve mali disiplin, kamu kaynağını korur.
- Gerçek faydalanıcı açıklığı, perde arkasındaki çıkar ilişkilerini görünür kılar.
Kamu hizmeti devri, kamu sorumluluğunu ortadan kaldırmaz
Madde 37, kamuya ait hizmetlerin özel hukuk sözleşmeleriyle gördürülebileceğini kabul eder; fakat bunu sıkı güvencelere bağlar. Burada çok önemli bir ilke vardır: Kamulaştırma, devletleştirme, özelleştirme ve kamu hizmeti devri sürecinde hizmetin yürütülme biçimi değişebilir; fakat kamu sorumluluğu ortadan kalkmaz.
Bir hizmet özel sektör eliyle yürütülse bile vatandaş açısından o hizmetin erişilebilir, kesintisiz, adil ve denetlenebilir olması gerekir. Su, enerji, sağlık, haberleşme veya ulaşım gibi alanlarda hizmetin özel hukuk sözleşmesine bağlanması, devletin “artık sorumluluk bende değil” demesi anlamına gelemez. Kamu-özel iş birliği rehberleri de bu tür projelerde risk paylaşımı, sözleşme tasarımı, hesap verebilirlik ve kamu yararı değerlendirmesinin merkezi önem taşıdığını gösterir.
Stratejik sektörlerin devri millî güvenlik meselesidir
Madde 37’nin en güçlü ve çağdaş bölümü, stratejik sektörler, kritik altyapılar ve kamu verisi hakkındaki sınırlamadır. Kamulaştırma, devletleştirme, özelleştirme ve kamu hizmeti devri burada açıkça millî güvenlik, ekonomik bağımsızlık, veri egemenliği, tedarik güvenliği ve kamu denetimiyle ilişkilendirilir.
Savunma, uzay, siber güvenlik, haberleşme, su, enerji, sağlık ve gıda varlıkları sıradan ekonomik mallar gibi görülemez. Bu alanlarda yapılacak kontrolsüz devirler, ülkenin kriz anındaki dayanıklılığını zayıflatabilir. Kritik altyapıların korunması, artık sadece güvenlik kurumlarının değil, anayasal ekonomi yönetiminin de meselesidir. OECD’nin veri yönetişimi yaklaşımı, verinin teknik değil; politika, düzenleme, mahremiyet, rekabet ve kamu yararıyla birlikte düşünülmesi gereken bir kaynak olduğunu gösterir.
Kamu işletmeleri profesyonel yönetim ve hesap verebilirlik ister
Kamulaştırma, devletleştirme, özelleştirme ve kamu hizmeti devri tartışılırken kamu işletmelerinin yönetimi de ihmal edilemez. Çünkü kamu varlıkları ya kötü yönetimle değer kaybeder ya da kapalı kararlarla kamu yararından kopar. Madde 37’nin şeffaflık, mali disiplin ve gerçek faydalanıcı açıklığı vurgusu, bu açıdan güçlü bir kurumsal yönetim mesajı taşır.
Kamu işletmeleri toplum adına yönetilen varlıklardır. Bu nedenle atamalar, yatırımlar, satışlar, ortaklıklar ve sözleşmeler liyakatli, denetlenebilir ve hesap verebilir olmalıdır. Kamu işletmelerinin kurumsal yönetimi, devletin sahip olduğu şirketleri profesyonel, şeffaf ve kamuya karşı hesap verebilir şekilde yönetmesi gerektiğini vurgular. Buradaki temel fikir açıktır: Kamu varlığı, kimsenin kapalı tasarruf alanı değildir.
Son Bakış: Kamu Yararı, Stratejik Akıl ve Hukuk Güvenliği
Kamulaştırma, devletleştirme, özelleştirme ve kamu hizmeti devri, Milli Liyakat Anayasası içinde kamu gücünün ekonomi, mülkiyet ve stratejik sektörler üzerindeki etkisini ölçülü biçimde düzenleyen temel bir anayasal çerçevedir. Madde 37, kamulaştırmayı somut ve ölçülebilir kamu yararı, gerçek karşılığın peşin ödenmesi, kanuni usul ve yargı yolu şartlarına bağlar. Böylece bireyin mülkiyet güvenliği, kamu yararı gerekçesiyle tamamen savunmasız bırakılmaz.
Bu maddenin asıl değeri, özelleştirme ve kamu hizmeti devrini de sıkı anayasal güvencelere tabi tutmasıdır. Kamuya ait işletme, varlık ve hizmetlerin özel sektöre devri; kamu yararı, rekabet, şeffaflık, mali disiplin ve gerçek faydalanıcı açıklığıyla sınırlanır. Stratejik sektörler, kritik altyapılar ve kamu verisi ise millî güvenliği, ekonomik bağımsızlığı, veri egemenliğini, tedarik güvenliğini ve kamu denetimini zayıflatacak şekilde devredilemez. Böylece kamulaştırma, devletleştirme, özelleştirme ve kamu hizmeti devri, günübirlik ekonomik tercihlerin değil; hukuk güvenliği, kamu yararı ve stratejik devlet aklının konusu hâline gelir.
