Bu maddenin en güçlü tarafı, sosyal hakları sınırsız vaatler veya keyfî yardımlar düzeyinde bırakmamasıdır. Herkesin sosyal güvenlik hakkına sahip olduğunu söylerken, sistemi adalet, eşitlik, sürdürülebilirlik, toplumsal dayanışma, liyakat ve denetlenebilirlik ilkelerine bağlar. Ayrıca insan onuruna dayanan asgari çekirdeğin kaynak yetersizliği gerekçesiyle zedelenemeyeceğini belirtir. Bu cümle gerçekten çok önemlidir; çünkü sosyal güvenlik ve sosyal koruma, burada sadece ekonomik destek değil, insanın en zor anında devlete güvenebilme hakkı olarak görülür.
Madde 43 – Sosyal Güvenlik, Sosyal Koruma ve Devletin Sosyal Ödevleri
Herkes sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Devlet, sosyal güvenlik sistemini; adalet, eşitlik, sürdürülebilirlik, toplumsal dayanışma, liyakat ve denetlenebilirlik esaslarıyla kurar ve işletir.Sosyal güvenlik ve sosyal korumada insan onuruna dayanan asgari çekirdek kaynak yetersizliği gerekçesiyle zedelenemez. Bu çekirdeği aşan sosyal ve ekonomik haklar eşitlik, nesnel ihtiyaç, kademeli gerçekleştirme ve mali disiplin esaslarıyla geliştirilir.
Devlet, sosyal koruma hizmetleri için gerekli teşkilat ve tesisleri kurar, kurdurur ve denetler. Bu yükümlülük denetimsiz bırakılamaz.
Devlet, Anayasa ile belirlenen iktisadi ve sosyal ödevlerini somut yarar, insan onuru, nesnel ihtiyaç ve mali disiplin esaslarıyla yerine getirir. Mali kaynaklar liyakat, eşitlik ve denetlenebilirlik ilkelerine uygun planlanır ve kullanılır.
Siyasi sadakat, seçim tercihi, kişisel ilişki veya keyfî takdir destek şartı yapılamaz.
Sosyal güvenlik, sosyal yardım, sosyal hizmet, sosyal koruma kurumları, destek ölçütleri, başvuru ve denetim usulleri; insan onuru, eşitlik, nesnel ihtiyaç, mali sürdürülebilirlik ve yargı yolu korunarak kanunla düzenlenir.
Sosyal Güvenlik Hakkı, İnsanın Kırılgan Anlarında Başlar
Sosyal güvenlik ve sosyal koruma, insanın güçlü olduğu zamanlarda değil, çoğu zaman hayatın en zor dönemlerinde gerçek anlamını gösterir. Hastalık, yaşlılık, işsizlik, gelir kaybı, bakım ihtiyacı veya sosyal dışlanma gibi hâller, kişiyi yalnız ekonomik değil, psikolojik ve toplumsal olarak da kırılganlaştırabilir. Madde 43’ün “Herkes sosyal güvenlik hakkına sahiptir.” hükmü bu yüzden sade ama çok güçlüdür.
Sosyal güvenlik, vatandaşın yalnız kaldığında düşeceği boşluğu kapatan kamusal zemindir. ILO’nun sosyal koruma yaklaşımı, sağlık korumasından yaşlılık aylıklarına, işsizlik yardımlarından aile desteklerine kadar geniş bir güvence alanını kapsar. Bu çerçeve, Madde 43’ün ruhuyla uyumludur: İnsan, hayatın doğal riskleri karşısında bütünüyle savunmasız bırakılmamalıdır.
Asgari Çekirdek, Kaynak Yetersizliği Gerekçesiyle Zedelenemez
Madde 43’ün en çarpıcı bölümlerinden biri, sosyal güvenlik ve sosyal korumada insan onuruna dayanan asgari çekirdeğin kaynak yetersizliği gerekçesiyle zedelenemeyeceğini söylemesidir. Sosyal güvenlik ve sosyal koruma açısından bu hüküm, sosyal devletin alt sınırını belirler. Yani devlet, herkes için en temel insan onuru düzeyini korumak zorundadır.
Bu asgari çekirdek; temel sağlık, asgari gelir güvenliği, korunmaya muhtaç kişilere erişilebilir destek, yaşlılıkta ve ağır yoksullukta temel güvence gibi alanları çağrıştırır. ILO’nun sosyal koruma tabanı yaklaşımı da tüm ihtiyaç sahipleri için en azından temel sağlık hizmetlerine ve temel gelir güvenliğine erişim fikrini öne çıkarır. İşte Madde 43’ün asgari çekirdek vurgusu, bu insani eşiği anayasal güvenceye taşır.
- İnsan onuru, sosyal desteğin temel ölçüsüdür.
- Nesnel ihtiyaç, yardımın keyfî dağıtılmasını önler.
- Mali sürdürülebilirlik, sistemin uzun ömürlü olmasını sağlar.
- Yargı yolu, sosyal koruma kararlarını denetlenebilir kılar.
Sosyal Haklar Geliştirilebilir; Ama Mali Disiplinle Birlikte
Sosyal güvenlik ve sosyal koruma, yalnız asgari çekirdekten ibaret değildir. Madde 43, bu çekirdeği aşan sosyal ve ekonomik hakların eşitlik, nesnel ihtiyaç, kademeli gerçekleştirme ve mali disiplin esaslarıyla geliştirileceğini belirtir. Bu yaklaşım, hem gerçekçi hem de sorumludur. Çünkü sosyal haklar genişletilmeli; fakat sistemin geleceğini tüketen plansız vaatlere de dönüştürülmemelidir.
Kademeli gerçekleştirme ilkesi, sosyal devletin zaman içinde kapasitesini artırmasını ifade eder. Ancak bu süreç, kime ne verileceğinin kişisel ilişkilere, dönemsel tercihlere veya keyfî takdire göre belirlenmesi anlamına gelemez. Dünya Bankası’nın sosyal koruma sistemleri yaklaşımı, sosyal korumanın insanların risklerle başa çıkmasına, krizlerden korunmasına ve uzun vadeli dayanıklılık kazanmasına yardımcı olduğunu vurgular. Bu yüzden sosyal haklar, hem bugünü korumalı hem de yarını iflas ettirmemelidir.
Teşkilat ve Tesis Kurmak Yetmez; Denetlemek de Gerekir
Madde 43, devletin sosyal koruma hizmetleri için gerekli teşkilat ve tesisleri kuracağını, kurduracağını ve denetleyeceğini belirtir. Bu, sosyal güvenlik ve sosyal koruma alanında çok önemli bir kurumsal mesajdır. Çünkü iyi niyetli sosyal politika, sağlam teşkilat olmadan dağınık kalır; teşkilat denetimsiz kalırsa kaynak israfı, hizmet kalitesizliği veya hak ihlali doğabilir.
Huzurevleri, bakım merkezleri, sosyal hizmet birimleri, engelli destek hizmetleri, çocuk koruma kurumları, başvuru merkezleri ve dijital sosyal yardım sistemleri ancak iyi denetlendiğinde güven üretir. ISSA’nın sosyal güvenlikte sürdürülebilirlik ve uyum süreçlerine ilişkin değerlendirmeleri, sosyal güvenlik kurumlarının meşruiyetinin güçlü tahsilat, kayıt ve denetim mekanizmalarıyla da bağlantılı olduğunu gösterir. Madde 43’teki “denetimsiz bırakılamaz” hükmü, bu nedenle sosyal devletin omurgasını güçlendirir.
Destek Şartı Siyasi Sadakate Bağlanamaz
Madde 43’ün belki de en keskin ve en ahlaki hükmü şudur: Siyasi sadakat, seçim tercihi, kişisel ilişki veya keyfî takdir destek şartı yapılamaz. Bu cümle, sosyal güvenlik ve sosyal koruma alanında insan onurunu doğrudan korur. Çünkü sosyal destek, vatandaşın minnet borcuna dönüştürülemez; yardım alan kişi siyasi veya kişisel bağımlılık ilişkisine zorlanamaz.
Bir sosyal yardım sistemi, ihtiyaç sahibini korumak yerine onu kontrol etmeye başlarsa, sosyal devlet fikri bozulur. Yardımın ölçüsü vatandaşın kim olduğu, kime oy verdiği, kimi tanıdığı veya hangi çevreye yakın olduğu olamaz. Ölçü, nesnel ihtiyaçtır. Sosyal yardımda tarafsızlık, yalnız idari bir teknik değil; insan onurunun siyasal baskıdan korunmasıdır. Bu yönüyle Madde 43, sosyal korumayı sadakat ilişkilerinden arındıran güçlü bir güvence kurar.
Başvuru ve Denetim Usulleri Hak Aramayı Mümkün Kılmalıdır
Sosyal güvenlik ve sosyal koruma sistemi ancak başvuru yolları açık, ölçütleri anlaşılır ve kararları denetlenebilir olduğunda adil işler. Madde 43, sosyal güvenlik, sosyal yardım, sosyal hizmet, sosyal koruma kurumları, destek ölçütleri, başvuru ve denetim usullerinin kanunla düzenleneceğini belirtir. Üstelik insan onuru, eşitlik, nesnel ihtiyaç, mali sürdürülebilirlik ve yargı yolu korunacaktır.
Bu hüküm, sosyal destek kararlarının kapalı odalarda verilen belirsiz takdirlere dönüşmesini engeller. Kim başvurabilir? Hangi ölçüt aranır? Ret kararı nasıl gerekçelendirilir? İtiraz nereye yapılır? Denetim nasıl işler? Bunların açık olması gerekir. WHO’nun sağlığın sosyal belirleyicileri yaklaşımı da gelir, barınma, eğitim, iş ve sosyal destek gibi alanların insanların sağlık ve refahı üzerinde güçlü etkileri olduğunu gösterir. Sosyal koruma sistemi bu nedenle yalnız ödeme değil, yaşam kalitesinin temel altyapısıdır.
Kapanış: Sosyal Devlet, Onuru Korumakla Başlar
Sosyal güvenlik ve sosyal koruma, Milli Liyakat Anayasası içinde insanın hayatın riskleri karşısında yalnız bırakılmamasını sağlayan güçlü bir anayasal güvence olarak düzenlenmiştir. Madde 43, herkesin sosyal güvenlik hakkına sahip olduğunu belirtir ve devletin sosyal güvenlik sistemini adalet, eşitlik, sürdürülebilirlik, toplumsal dayanışma, liyakat ve denetlenebilirlik esaslarıyla kurup işleteceğini söyler.
Bu maddenin asıl değeri, sosyal destek alanını hem insani hem kurumsal açıdan güvenceye almasıdır. İnsan onuruna dayanan asgari çekirdek kaynak yetersizliği gerekçesiyle zedelenemez. Bu çekirdeği aşan sosyal ve ekonomik haklar eşitlik, nesnel ihtiyaç, kademeli gerçekleştirme ve mali disiplinle geliştirilir. Devlet teşkilat ve tesis kurmakla kalmaz, bunları denetler. Siyasi sadakat, seçim tercihi, kişisel ilişki veya keyfî takdir destek şartı yapılamaz. Böylece sosyal güvenlik ve sosyal koruma, yardım dağıtan değil; insan onurunu, adaleti ve toplumsal dayanışmayı kurumsal olarak güvence altına alan gerçek bir sosyal devlet ilkesine dönüşür.
